Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) hôm thứ Bảy 7/11 công bố thành lập Lực lượng Đặc nhiệm Iron Gate (Task Force Iron Gate), nhằm mở rộng cuộc phong tỏa Iran từ trên biển sang các tuyến đường bộ và biển Caspi. Một ngày sau, Tổng thống Donald Trump tuyên bố lực lượng này “đã có hiệu lực đầy đủ”, trong khi Tehran gạt đi, gọi đây chỉ là trò chơi chữ.
Theo CENTCOM, nhiệm vụ của Iron Gate là ngăn vũ khí tối tân, công nghệ lưỡng dụng, hàng hóa bị cấm vận và các dòng tiền bất hợp pháp đi qua biên giới đất liền của Iran và qua biển Caspi. Lực lượng đặt tại Tampa, Florida, gồm khoảng 20 nhân sự quân sự và dân sự, phối hợp với các cơ quan khác của chính phủ.
Đô đốc Brad Cooper, Tư lệnh CENTCOM, nói lực lượng mới sẽ củng cố “thành công của cuộc phong tỏa chặt chẽ trên biển” và hạn chế thêm khả năng Iran tài trợ các nhóm vũ trang, xây lại nhà máy vũ khí. Washington chưa cho biết Iron Gate có hoạt động quân sự hay không.
Lỗ hổng ở phía bắc
Phong tỏa đường biển không chặn được hàng hóa vào Iran qua đất liền. Iran có chung biên giới với 7 nước: Afghanistan, Armenia, Azerbaijan, Iraq, Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ và Turkmenistan. Phía bắc là biển Caspi, thông với Nga, nơi tàu chiến Mỹ không vào được.
Từ khi cảng biển Iran bị phong tỏa, Trung Quốc và Nga đã tăng giao thương với Iran qua đường bộ và biển Caspi, kể cả nghi vấn Nga chuyển linh kiện drone qua ngả này. Thông báo của CENTCOM không nêu tên Nga.
Hơn 8 tháng chiến tranh và phong tỏa
Cuộc chiến bắt đầu ngày 28/2/2026, khi Mỹ và Israel mở các đợt không kích chung vào Iran, giết chết Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei. Iran đáp trả bằng cách đóng eo biển Hormuz với tàu nước ngoài, chỉ cho tàu được Tehran chấp thuận đi qua. Trước chiến tranh, khoảng 1/5 lượng dầu thô thế giới đi qua eo biển hẹp này.
Sau gần 40 ngày giao tranh ác liệt là lệnh ngừng bắn ngày 8/4. Đàm phán ở Islamabad đổ vỡ, Mỹ phong tỏa toàn bộ cảng Iran từ 13/4. Tháng 6, hai bên ký bản ghi nhớ tạm thời, Mỹ dừng phong tỏa từ 18/6.
Nhưng Iran coi bản ghi nhớ là sự thừa nhận quyền kiểm soát eo biển, còn Washington coi Hormuz là hải lộ quốc tế. Sau khi Iran tấn công tàu dầu và bắn tên lửa vào các căn cứ Mỹ, CENTCOM tái áp đặt phong tỏa từ 14/7, kéo dài đến nay.
Theo số liệu của CENTCOM, từ tháng 7 đến nay lực lượng Mỹ đã buộc 147 tàu thương mại đổi hướng và vô hiệu hóa 5 tàu không tuân lệnh. Phía Mỹ ước tính phong tỏa đã chặn Iran bán hơn 25 tỷ đô dầu thô, phần lớn vốn bán sang châu Á.
Ngay ngày công bố Iron Gate, máy bay Mỹ bắn vũ khí dẫn đường chính xác vào đuôi tàu hàng M/V Huda treo cờ St. Kitts trên vịnh Oman. CENTCOM nói thủy thủ đoàn phớt lờ nhiều lần cảnh báo và đã cố vượt phong tỏa.
Tehran bỏ giới hạn tầm bắn
Phát ngôn viên Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) Hossein Mohebi nói Mỹ không thể làm sụp đổ kinh tế Iran bằng lực lượng mới, như Washington từng dự đoán kinh tế Iran sẽ sụp trong 2 tuần mà không thành. IRGC cũng tuyên bố bỏ giới hạn tầm bắn khoảng 2.000 km mà Iran tự đặt cho tên lửa đạn đạo, dù chưa có thông tin Iran sở hữu tên lửa bắn xa hơn mức đó.
Lập trường của Tehran vẫn là 7 điều kiện do Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran nêu từ tháng 8 và Chủ tịch Quốc hội Mohammad Baqer Ghalibaf nhắc lại hồi tháng 10:
- Dỡ bỏ phong tỏa hải quân.
- Chấm dứt cấm vận.
- Giải tỏa tài sản Iran bị phong tỏa.
- Bồi thường thiệt hại của điều Iran gọi là “hai cuộc chiến bị áp đặt”.
- Ngừng đe dọa Iran.
- Ngừng hoạt động quân sự nhằm vào Iran và đồng minh ở Lebanon, Palestine, Yemen, Iraq.
- Rút quân Mỹ đang triển khai quanh Iran.
Hôm 8/11, Ngoại trưởng Abbas Araghchi nói đề xuất của Iran vẫn còn nguyên: eo biển có thể mở lại trong 2 ngày nếu Mỹ chấm dứt chiến tranh trên mọi mặt trận và đáp ứng các yêu cầu khác. Nếu không, Iran sẽ đáp trả bằng vũ lực.
Đàm phán giậm chân
Hai bên đàm phán gián tiếp qua trung gian Qatar và Pakistan, nhưng bế tắc ở hai điểm: mở lại Hormuz và chương trình hạt nhân Iran. Ông Araghchi nói các nhà trung gian chưa đi lại lần nào kể từ cuộc bầu cử giữa kỳ Mỹ ngày 3/11.
Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio, người dự họp G7 tại Paris ngày 9 và 10/11, nói chưa có đột phá và các yêu cầu của Iran là không thể chấp nhận.
Cũng hôm 8/11, ông Trump nói rất khó có khả năng Mỹ phải mở lại các đợt tấn công toàn diện nếu Iran ký một thỏa thuận “rất mạnh”, nhưng cảnh báo quân đội Mỹ đã xác định 38 cây cầu có thể phá hủy “trong đúng một giờ”. Hai ngày trước đó, ông xác nhận Mỹ đã tấn công “nhỏ” vào hệ thống phòng không trên đảo Qeshm. Ông Trump dự kiến gặp ông Vladimir Putin và ông Tập Cận Bình tại hội nghị APEC ở Trung Quốc tuần tới, với Iran trong nghị trình.
Giá xăng đã hạ, nhưng vẫn cao
Giới đầu tư đặt cược kết quả bầu cử giữa kỳ sẽ buộc Nhà Trắng sớm đạt thỏa thuận. Tuần trước, giá dầu Brent giảm hơn 13%, đóng cửa ngày 6/11 ở 98,32 đô/thùng, so với đỉnh hơn 126 đô cuối tháng 4.
Giá xăng thường trung bình toàn nước Mỹ còn khoảng 4,06 đô/gallon ngày 6/11 và được dự báo xuống dưới 4 đô trong tuần này. Con số đó vẫn cao hơn nhiều so với 2,98 đô hôm chiến tranh nổ ra. Theo Bộ Lao động Mỹ, lạm phát tháng 9 ở mức 3,7%, riêng giá xăng tăng 34,2% và vé máy bay tăng 22,4% so với cùng kỳ năm trước.
Với nhiều gia đình người Việt, những con số này đi thẳng vào túi tiền. Tiệm nail, tiệm ăn, thợ giao hàng, tài xế xe tải đường dài đã chịu chi phí xăng dầu cao suốt nhiều tháng. Ai định về Việt Nam ăn Tết nên đặt vé sớm và so giá kỹ, vì giá vé quốc tế bám sát giá nhiên liệu. Dùng ứng dụng so giá xăng cũng giúp tiết kiệm đáng kể, nhất là ở California, nơi giá luôn cao hơn trung bình cả nước.
Giá dầu vẫn dao động theo từng tin từ Hormuz, và các cuộc gặp ở Paris tuần này, APEC tuần sau sẽ cho thấy Iron Gate khiến Tehran nhượng bộ hay đẩy căng thẳng lên thêm.
Đọc thêm: Mỹ bắn vô hiệu tàu vượt phong tỏa Iran; Iran nói hai tàu chở dầu trúng thủy lôi ở Hormuz
