Chiều 8/11 tại Tokyo, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm gặp hơn 200 đại diện cộng đồng người Việt cùng cán bộ các cơ quan đại diện Việt Nam tại Nhật Bản, chỉ vài giờ sau khi đặt chân đến thủ đô Nhật trong chuyến thăm chính thức từ 8 đến 11/11. Ông đề nghị kiều bào tuân thủ nghiêm pháp luật Nhật, mở rộng việc dạy tiếng Việt cho thế hệ trẻ và đóng góp tri thức, nguồn lực cho đất nước.
Ông Tô Lâm và phu nhân Ngô Phương Lý đến sân bay Haneda chiều cùng ngày. Đây là chuyến thăm Nhật đầu tiên của ông trên cương vị kiêm nhiệm, và là lần đầu một Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam sang Nhật sau 11 năm.
Buổi gặp ở Tokyo
Đại sứ Phạm Quang Hiệu báo cáo hiện có hơn 700.000 người Việt sinh sống ở cả 47 tỉnh, thành của Nhật. Ông Tô Lâm nói năm 2026 là năm đầu thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV và kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội 2026–2030. Theo ông, Việt Nam cần các nhà khoa học, chuyên gia, doanh nhân có kinh nghiệm quốc tế, cùng tri thức, công nghệ và mạng lưới toàn cầu mà họ nắm giữ.
Ông cho biết Nhà nước sẽ tiếp tục sửa đổi thể chế, chính sách để người Việt ở nước ngoài tham gia sâu hơn vào việc phát triển đất nước, như những “đối tác, người đồng kiến tạo”. Ông đề nghị cộng đồng tuân thủ pháp luật nước sở tại, tránh những việc làm ảnh hưởng đến quan hệ hai nước, hỗ trợ nhau trong công việc và học tập. Thanh niên, sinh viên được khuyến khích học tập, nghiên cứu, làm việc tại Nhật để nâng tay nghề.
Với cán bộ ngoại giao, ông yêu cầu làm tốt hơn công tác lãnh sự và bảo hộ công dân. Bà Ngô Phương Lý trao một tủ sách tiếng Việt cho cộng đồng.
Bà Đỗ Thị Minh Phương, Tổng thư ký Hội người Việt Nam tại Nhật Bản, nói bà ấn tượng nhất với thông điệp phát triển dựa vào tri thức, khoa học và công nghệ thay vì chủ yếu dựa vào vốn và sức lao động.
Gần 694.000 người, phần đông là lao động trẻ
Cục Quản lý Xuất nhập cảnh và Lưu trú Nhật công bố ngày 16/10 rằng đến cuối tháng 6/2026, có 693.750 người Việt cư trú hợp pháp tại Nhật, tăng 5% so với một năm trước. Đây là cộng đồng người nước ngoài lớn thứ hai, sau Trung Quốc với 941.031 người, trong tổng số 4.281.026 người nước ngoài ở Nhật.
Cơ cấu cộng đồng cho thấy rõ đây là một cộng đồng lao động:
- Kỹ năng đặc định: 176.915 người, chiếm gần 40% tổng số lao động diện này tại Nhật.
- Kỹ năng đặc định số 2, diện được gia hạn không giới hạn và đưa gia đình sang: 13.761 người Việt, chiếm 75% tổng số của diện này.
- Kỹ sư, nhân viên văn phòng (diện kỹ thuật, tri thức nhân văn, nghiệp vụ quốc tế): 126.159 người, ngang Trung Quốc.
- Du học sinh: 43.735 người.
Nhật hiện nhận khoảng một nửa số lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài mỗi năm. Riêng năm 2025, hơn 64.600 người Việt sang Nhật làm việc.
Thực tập sinh sắp thành chuyện cũ
Từ ngày 1/4/2027, Nhật chính thức bỏ chế độ thực tập sinh kỹ năng, thay bằng chế độ “dục thành lao động” (ikusei shūrō), theo luật sửa đổi ban hành tháng 6/2024. Mục tiêu đổi từ “chuyển giao kỹ năng cho nước đang phát triển” sang đào tạo và giữ chân nhân lực cho các ngành thiếu người.
Người lao động theo diện mới làm việc khoảng 3 năm để đạt trình độ kỹ năng đặc định số 1. Thay đổi lớn nhất là họ được đổi chỗ làm theo nguyện vọng cá nhân trong cùng nhóm ngành, sau 1–2 năm tùy ngành, điều mà thực tập sinh gần như không được phép. Nghiệp đoàn được đổi thành “tổ chức giám sát hỗ trợ” và bắt buộc có kiểm toán viên độc lập.
Muốn chuyển lên kỹ năng đặc định số 1, người lao động phải đỗ kỳ thi tay nghề và tiếng Nhật, thường ở mức A2 hoặc N4. Nhật đã bắt đầu nhận hồ sơ kế hoạch đào tạo theo chế độ mới từ 1/9/2026.
Một số cửa đang hẹp lại. Từ 13/4/2026, Nhật ngừng cấp giấy chứng nhận tư cách lưu trú (COE) cho lao động kỹ năng đặc định số 1 ngành ăn uống, vì số người tiếp nhận đã gần chạm trần khoảng 50.000 người đặt ra đến năm 2028. Vốn tối thiểu cho thị thực kinh doanh – quản lý cũng bị nâng lên gấp 6 lần từ tháng 10/2025.
Người định sang Nhật nên hỏi rõ công ty phái cử về diện thị thực, thời điểm ký hợp đồng trước hay sau tháng 4/2027, và quyền đổi chủ sử dụng. Thực tập sinh đang ở Nhật nên hỏi tổ chức giám sát hoặc Đại sứ quán về quy định chuyển tiếp, thay vì nghe môi giới. Người lưu trú quá hạn có thể bị trục xuất và cấm nhập cảnh nhiều năm; tính đến 1/7/2026, Nhật ghi nhận khoảng 65.200 người nước ngoài ở quá hạn.
Lịch làm việc dày đặc ngày 9/11
Nhật là nhà cung cấp viện trợ phát triển chính thức (ODA) lớn nhất cho Việt Nam, nhà đầu tư lớn thứ ba với khoảng 80 tỷ đô vốn đăng ký lũy kế, và đối tác thương mại lớn thứ tư. Kim ngạch hai chiều năm 2025 đạt khoảng 51,4 tỷ đô; 9 tháng đầu năm 2026 đạt khoảng 44 tỷ đô, tăng 15%. Hai nước lập quan hệ ngoại giao từ năm 1973 và nâng lên Đối tác chiến lược toàn diện cách đây ba năm.
Sáng 9/11, ông Tô Lâm dự Diễn đàn công tư về hợp tác kinh tế và khoa học – công nghệ Việt – Nhật, chứng kiến lễ trao các văn kiện hợp tác. Chiều cùng ngày, ông phát biểu trước nghị sĩ hai viện tại hội trường Hạ viện Nhật.
Tối 9/11, ông hội đàm với Thủ tướng Takaichi Sanae tại Nhà khách Chính phủ ở Tokyo. Truyền thông Nhật cho biết hai bên chuẩn bị ra tuyên bố chung về chuỗi cung ứng khoáng sản thiết yếu, hợp tác tài chính trong khuôn khổ “POWERR Asia”, lò phản ứng hạt nhân mô-đun nhỏ, hỗ trợ Việt Nam sửa luật cho thời kỳ số hóa và trí tuệ nhân tạo, cùng việc gỡ lệnh cấm nhập khẩu nho Nhật và bưởi Việt.
Theo chương trình, ông Tô Lâm còn hội kiến Nhật hoàng và Hoàng hậu, gặp Chủ tịch hai viện Quốc hội và thăm tỉnh Kanagawa trước khi về nước ngày 11/11.
Đọc thêm: Tô Lâm thăm Nhật 8–11/11: lịch trình, nội dung hợp tác và 700.000 người Việt ở Nhật
