Trong 9 tháng đầu năm 2026, Mỹ mua của Việt Nam 204,8 tỷ đô hàng hóa nhưng chỉ bán sang 13,9 tỷ đô, chênh lệch 190,9 tỷ đô. Số liệu Bộ Thương mại Mỹ công bố ngày 4/11 cho thấy Việt Nam đã vượt Trung Quốc và Mexico, trở thành nước có thặng dư hàng hóa lớn nhất với Mỹ. Hàng Việt hiện chịu thuế bổ sung 12,5%, và hai cuộc điều tra đang chờ kết luận có thể khiến mức thuế này tăng thêm.
Con số vượt cả năm 2025
Thặng dư thương mại nghĩa là một nước bán cho đối tác nhiều hơn mua về; nhìn từ phía Mỹ, đó là thâm hụt. Con số này không phải vi phạm luật nào, nhưng Washington lâu nay dùng nó làm thước đo để chọn nước áp thuế.
Chỉ riêng tháng 9, Mỹ nhập 28,7 tỷ đô hàng Việt và xuất sang 1,7 tỷ đô, chênh lệch 27 tỷ đô, mức cao nhất từ đầu năm. Thâm hụt với Việt Nam tăng đều mỗi tháng, từ 18,3 tỷ đô trong tháng 1. Tổng 9 tháng đã vượt cả năm 2025 (178,3 tỷ đô) và cao hơn cùng kỳ năm ngoái khoảng 47%.
Cùng thời gian, thâm hụt của Mỹ với Mexico là 184 tỷ đô. Với Trung Quốc chỉ còn 131,5 tỷ đô, giảm từ gần 163 tỷ đô cùng kỳ năm trước, do hàng Trung Quốc chịu thuế cao hơn nhiều và các nhà máy dịch chuyển sang Đông Nam Á.
Phía Việt Nam cũng ghi nhận xu hướng tương tự. Trong 8 tháng đầu năm, xuất khẩu sang Mỹ đạt 122 tỷ đô, tăng 23,2%, trong khi nhập từ Mỹ hơn 15,4 tỷ đô. Mỹ là thị trường xuất khẩu lớn nhất, chiếm khoảng 32% tổng xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam.
Từ 46% xuống 12,5%
Tháng 4/2025, Tổng thống Trump công bố thuế “đối ứng” 46% với hàng Việt Nam, rồi hoãn 90 ngày để đàm phán và tạm áp mức 10%. Đến tháng 8/2025, mức 20% có hiệu lực. Hàng bị xác định là “chuyển tải” chịu 40%.
Chuyển tải là khi hàng sản xuất ở nước thứ ba, chủ yếu là Trung Quốc, được đưa qua Việt Nam, đóng gói hoặc gia công sơ sài rồi dán nhãn “Made in Vietnam” để né thuế cao. Các quan chức Nhà Trắng nhiều lần cáo buộc Việt Nam là điểm trung chuyển cho hàng Trung Quốc.
Ngày 26/10/2025, hai nước ra tuyên bố chung về khuôn khổ hiệp định thương mại đối ứng. Theo đó, Mỹ giữ mức 20% và xem xét đưa một số mặt hàng về 0%.
Ngày 20/2/2026, Tối cao Pháp viện Mỹ phán quyết Luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) không cho phép tổng thống đánh thuế, xóa bỏ mức 20%. Chính quyền lập tức áp thuế toàn cầu 10% theo Điều 122 Luật Thương mại, loại thuế chỉ được kéo dài tối đa 150 ngày.
Khi mức 10% hết hạn, ngày 24/7/2026, Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) áp thuế bổ sung 12,5% lên phần lớn hàng Việt theo Điều 301. Lý do là Việt Nam chưa có lệnh cấm nhập khẩu hàng làm bằng lao động cưỡng bức. Mức này cộng thêm vào thuế suất thông thường (MFN), và Việt Nam không nằm trong nhóm nước được miễn riêng. Ngay hôm đó, các nhóm nhà nhập khẩu kiện lên Tòa Thương mại Quốc tế, cho rằng cuộc điều tra chỉ là cách thay thế loại thuế đã bị tòa bác.
Hai cuộc điều tra chưa có kết luận
Cuộc điều tra thứ nhất nhắm vào sở hữu trí tuệ. Ngày 30/4/2026, USTR xếp Việt Nam vào nhóm “Nước ngoài ưu tiên” (Priority Foreign Country), mức đáng lo ngại cao nhất, lần đầu áp cho bất kỳ nước nào sau hơn một thập niên. Cuộc điều tra mở ngày 29/5, tập trung vào vi phạm bản quyền trên mạng, hàng giả, phần mềm không bản quyền và thu phát lậu tín hiệu truyền hình. Hạn chót ra quyết định là 29/11.
Cuộc điều tra thứ hai, mở ngày 11/3/2026, nhắm vào tình trạng “dư thừa công suất” sản xuất ở 16 nền kinh tế, trong đó có Việt Nam, với 21 ngành như thép, nhôm, pin, điện tử, bán dẫn, tấm pin mặt trời. USTR nêu rõ thặng dư 178 tỷ đô của Việt Nam năm 2025. Thuế phát sinh từ hai cuộc điều tra, nếu có, sẽ cộng chồng lên mức 12,5%.
Đàm phán hiệp định vẫn chưa ngã ngũ sau hơn một năm. Ngày 21/9, Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer nói hai bên “rất gần kết quả cuối cùng”. Hà Nội đã mở các đợt truy quét chuyển tải bất hợp pháp và siết quy định chống hàng lao động cưỡng bức.
Giới doanh nghiệp ở Việt Nam không kỳ vọng nhiều thay đổi sau bầu cử giữa kỳ. Ông Sun Hong, Chủ tịch danh dự Phòng Thương mại Hàn Quốc tại Việt Nam, cho rằng hai ưu tiên kiểm soát thâm hụt và trấn áp chuyển tải “nhiều khả năng giữ nguyên”.
Tiểu thương gốc Việt cần tính trước
Hàng Việt vào Mỹ nhiều nhất là máy vi tính, điện tử và linh kiện (38,7 tỷ đô trong 8 tháng), máy móc thiết bị (19,6 tỷ đô) và dệt may (12,7 tỷ đô), tiếp theo là giày dép, đồ gỗ, thủy sản. Riêng Nike lấy 52% số giày trong năm tài chính 2026 từ Việt Nam.
Người trả thuế là nhà nhập khẩu đứng tên trên tờ khai hải quan, không phải nhà máy ở Việt Nam. Một lô bánh kẹo, nhang, quần áo hay đồ nội thất khai giá 10.000 đô sẽ chịu thêm 1.250 đô thuế bổ sung, chưa kể thuế thông thường. Phần lớn chi phí này được chuyển dần vào giá bán lẻ.
- Kiểm tra mã HS của từng mặt hàng với người khai thuê hải quan (customs broker) để biết có thuộc danh mục miễn trừ hay không.
- Giữ đầy đủ chứng từ xuất xứ. Hàng bị xác định thực chất làm ở nước khác sẽ bị tính thuế theo nước đó và có thể bị phạt vì khai sai.
- Ai từng đóng thuế IEEPA từ tháng 4/2025 đến tháng 2/2026 có thể xin hoàn tiền. Hải quan Mỹ (CBP) mở hệ thống nhận hồ sơ từ 20/4/2026, gộp hoàn một lần, thời gian xử lý 60–90 ngày.
- Đơn hàng lớn cho mùa Tết nên có điều khoản chia chi phí nếu thuế tăng sau ngày 29/11.
Người tiêu dùng gốc Việt có thể thấy giá đồ gỗ, giày dép, quần áo và hàng gia dụng nhập từ Việt Nam nhích lên, tùy mức độ nhà nhập khẩu chịu bớt phần thuế. Bộ Ngoại giao Việt Nam cho biết đàm phán với Mỹ vẫn đang tiếp tục.
Đọc thêm: Hiệp định thương mại Việt Nam – Mỹ gần xong, Hà Nội mời doanh nghiệp Mỹ dự APEC 2027
