Những khách hàng gửi tiền về Việt Nam tại Footscray (Victoria) và Cabramatta (NSW) tưởng đang lựa chọn giữa các doanh nghiệp cạnh tranh. Nhưng trong vụ Vina Money Transfer, các công ty đã thỏa thuận cùng áp một tỷ giá đô Úc – đồng Việt Nam, khiến việc đi so giá không còn mang lại lựa chọn như trước. Theo phán quyết của Tòa án Liên bang Úc ngày 9/6/2022 và thông cáo của Ủy ban Cạnh tranh và Người tiêu dùng Úc (ACCC), đây là lần đầu tiên tại Úc có cá nhân bị tuyên án vì tội cartel (thông đồng ấn định giá).
Vụ việc bắt đầu từ chiến dịch điều tra chung có tên Operation EUPORIE giữa Cảnh sát Liên bang Úc (AFP) và ACCC, khởi động từ năm 2014. Ngày 11/4/2019, AFP thông báo công ty Vina Money Transfer Pty Ltd, có chi nhánh ở NSW và Victoria, cùng năm cá nhân bị buộc tội theo các điều khoản hình sự về cartel của Luật Cạnh tranh và Người tiêu dùng 2010.
Theo hồ sơ tòa, ba doanh nghiệp chuyển tiền độc lập liên quan là Vina Money, Hong Vina (Tin Vuong Pty Ltd) và Hai Ha (Eastern & Allied Pty Ltd). Ba bên chiếm khoảng hai phần ba số giao dịch chuyển tiền từ Úc về Việt Nam, tương đương khoảng 2,5 tỷ đô từ tháng 12/2011 đến tháng 10/2016. Các cửa hàng của họ nằm cách nhau khoảng 500 mét ở Footscray, nơi khách hàng vốn có thể dễ dàng đi so tỷ giá.
Các bên thỏa thuận áp chung một tỷ giá và phối hợp chuyện giảm phí cho khách. Thỏa thuận tỷ giá được thực hiện từ ngày 12/1/2012, với Vina Money kéo dài tới ngày 5/8/2016. Giám đốc của Hai Ha được miễn truy tố và ra làm chứng cho bên công tố.
Khi vụ án được đưa ra xét xử, Thẩm phán Abraham của Tòa án Liên bang tuyên các mức án sau:
- Công ty Vina Money Transfer: bị kết tội hai cáo trạng, phạt 1.000.000 đô.
- Van Ngoc Le, giám đốc Vina Money: 2 năm 6 tháng tù, được thả với cam kết giữ hành vi tốt trong 3 năm (khoản bảo đảm 1.000 đô).
- Tony Le, làm việc cho Vina Money: 9 tháng tù, được thả với cam kết 18 tháng (500 đô).
- Khai Van Tran, giám đốc Hong Vina: 1 năm 7 tháng tù, được thả với cam kết 3 năm (1.000 đô).
- Thi Huong Nguyen, cổ đông Hong Vina: 2 năm 4 tháng tù, được thả với cam kết 3 năm (1.000 đô).
Theo ACCC, cả bốn người không phải vào trại. Thẩm phán đã cân nhắc hoàn cảnh cá nhân của họ và việc xét xử bị chậm vì dịch COVID-19. Cáo trạng đối với người thứ năm, một người đàn ông 33 tuổi ở Sydney, được Văn phòng Công tố Liên bang (CDPP) rút lại. Tòa ghi nhận hành vi này là cố ý, kéo dài, tinh vi và nhằm thu lợi. Hồ sơ còn cho biết trao đổi với ngân hàng Sacombank, đối tác chi trả tại Việt Nam, đã góp phần khuyến khích các bên thống nhất tỷ giá thay vì cạnh tranh.
Những thỏa thuận ấn định giá như vậy thuộc hành vi cartel, được Úc hình sự hóa từ năm 2009. Theo ACCC, cá nhân phạm tội có thể bị phạt tới 10 năm tù, phạt tiền tới 444.000 đô, hoặc cả hai. Với doanh nghiệp, mức phạt cho mỗi tội là số lớn nhất trong ba con số: 10 triệu đô, gấp ba lần khoản lợi thu được, hoặc 10% doanh thu hằng năm tại Úc nếu không xác định được khoản lợi.
Chủ tịch ACCC Gina Cass-Gottlieb nhấn mạnh rằng thông đồng ấn định giá khiến người tiêu dùng phải trả nhiều hơn so với khi có cạnh tranh công bằng. Trong vụ này, người chịu thiệt chính là những gia đình gửi tiền về quê: họ mất cơ hội chọn nơi cho tỷ giá tốt hơn hoặc phí thấp hơn.
Với các gia đình vẫn gửi tiền về Việt Nam hằng tháng, tỷ giá và phí chuyển quyết định số tiền người thân thực nhận. Chênh lệch tỷ giá vài chục đồng trên mỗi đô Úc nghe thì nhỏ, nhưng gửi 2.000 đô thì có thể chênh vài chục nghìn đồng, và cộng dồn cả năm thì không ít. Khi chọn dịch vụ chuyển tiền, có thể kiểm tra các thông tin sau:
- Chỉ dùng dịch vụ đã đăng ký. Theo AUSTRAC, cơ quan theo dõi giao dịch tài chính của Úc, mọi bên cung cấp dịch vụ chuyển tiền tại Úc đều phải đăng ký, kể cả khi chỉ chuyển tiền thỉnh thoảng hay theo kiểu “hụi/hawala”. Hành nghề không đăng ký có thể bị phạt tới 420.000 đô, 7 năm tù, hoặc cả hai.
- Tra cứu tên tiệm chuyển tiền trên Remittance Sector Register của AUSTRAC. Nếu không thấy tên, rất có thể tiệm đó chưa đăng ký.
- Theo AUSTRAC, dịch vụ hợp pháp sẽ yêu cầu xem giấy tờ tùy thân khi chuyển tiền. Nơi nào không hỏi giấy tờ nhiều khả năng là chưa đăng ký.
- Mỗi lần gửi, hỏi rõ cả tỷ giá lẫn phí rồi tính số tiền đồng người nhận thực sự cầm, thay vì chỉ nghe “miễn phí chuyển”.
- Nếu nghi các nơi thông đồng về giá, có thể báo cho ACCC qua mẫu báo cáo trên trang accc.gov.au.
Vụ Vina Money cũng cho thấy luật cạnh tranh của Úc áp dụng cho mọi doanh nghiệp, kể cả những tiệm nhỏ trong cộng đồng. Thỏa thuận “giữ giá chung cho đỡ cạnh tranh” giữa các tiệm quen nhau có thể bị xem là phạm tội hình sự.
